De bekendste schrijver van Neder Silezië, het gebied aan de voet van het Reuzengebergte, is de Duitser Gerhart Hauptmann. De in Obersalzbrunn, tegenwoordig Szczawno Zdrój, op een kleine 50 km ten oosten van Jelenia Góra, geboren schrijver kreeg in 1912 de Nobelprijs voor de Literatuur.
Hauptmann woonde het grootste gedeelte van zijn leven in Agnetendorf, Jagniatków, namelijk van 1901 tot zijn dood 1946. Daar is dan ook het belangrijkste Hauptmannmuseum, het Hauptmann Haus gevestigd. Jagniatków is ongeveer 15 kilometer ten zuidwesten van Jelenia Góra. Hauptmann´s sporen liggen ook nog elders in de streek. Op zijn zestiende na het verlaten van de Realschule werkt hij bij zijn oom in Lagniewniki Sredzkie (Lohnig) vlakbij Udanin en in Rózana (Lederose).
Hauptmann´s levensloop
Gerhart Hauptmann werd geboren in 1862 te Obersalzbrunn als zoon van een herbergier/caféhouder. Grootvader Ehrenfried ondervindt in eigen persoon het harde, bittere, lot van de Silezische wevers. Slechts omdat hij wat geld gespaard had kon hij verder aan het werk in een café en zijn eigen Inn openen in 1824. Gerhart Hauptmann is daarmee een directe nakomeling van de Sileziers wiens armoedige levensomstandigheden hij later in zijn toneelwerken beschrijft. Vader Robert Hauptman trouwt ‘omhoog’ met een dochter van één van de meest vooraanstaande Moravische geslachten; Maria Straehler. Tegen de tijd dat de jonge Gerhart en zijn oudere broer Carl geboren worden zijn hun ouders de uitbaters van het in de regio bekende hotel “Zur Preussische Krone”.
Op de dorpsschool was Hauptmann een onopvallende, middelmatige, leerling. In 1874 op 12-jarige leeftijd verruilt hij zijn dorpsomgeving voor die van Breslau waar hij de Realschule bezoekt samen met zijn oudere broers Carl en Georg. Hij valt op bij de leraren. Omdat zijn vader zijn gunstige financiële positie door de jaren heen verliest, lijkt het erop dat de toekomst van Gerhart daarmee ook bepaald is. Hij zou een boerenbestaan gaan leiden. In 1878 op 16-jarige leeftijd gaat hij aan het werk bij zijn oom. Het bloed kruipt waar het niet gaan kan en de artistieke ambitie van de jonge Gerhart blijft de kop opsteken. Op advies van oudere broer Carl meldt hij zich in 1880 alsnog in Breslau bij de Hogeschool voor de Kunsten.
Hauptmann´s onrustige en onzekere jeugdperiode zorgt voor een scherp observatievermogen van het plattelandsleven. Hauptmann is een jongen die in conflict is met zijn omgeving, drie weken na aanmelding bij de Breslause kunstschool krijgt hij een disciplinaire straf. In 1882 studeert hij aan de universiteit van Jena. Hij wordt gedoceerd door onder andere Liebmann, Eucken and Haeckel. Maar de rusteloze Hauptmann verblijft niet lang in het academische wereldje. In 1883 duikt hij op in Hamburg. Te gast bij de schoonouders van zijn broer en –naar later blijkt- ook zijn eigen toekomstige schoonouders. Hij bereidt daar een reis voor naar Italië. Zijn “Italienische Reise” maakt hij via Spanje en zuid Frankrijk, hij belandt in Genua, Napels, Capri en Rome. Het reizen bevalt Hauptmann dusdanig goed dat hij in 1884 terugkeert in Italië; daarna verblijft hij bij de familie Thienemann in hun landhuis bij Hamburg. Hij krijgt meer en meer kennis aan zijn toekomstige vrouw Maria Thienemann.
Hauptmann die zich in zijn prille kunstenaarscarrière tot nog toe met vooral beeldhouwen bezighield, verlegt zijn focus naar de taal. Korte tijd speelt hij als acteur in Berlijn. Hij gaat definitief om en kiest voor de literatuur. De interesse voor literatuur overheerst spoedig Hauptmann´s iedere andere interesse. In 1885 publiceert de jonge auteur zijn eerste werk: “Promethidenlos, Eine Dichtung”. In dit vroege werk is zijn literaire ontwikkeling zichtbaar, het hoofdpersonage van het romantische gedicht beweegt zich tussen beeldhouwkunst en dichtkunst, net als Hauptmann zelf.
Hauptmann trouwt datzelfde jaar op 5 mei 1885 met Maria Thienemann, in juli daarna gaan ze samen met zijn broer en haar zus, naar het Duitse eiland Rügen op huwelijksreis. Het eiland Hiddensee net ten westen daarvan wordt Hauptmann´s geliefde vakantieplaats, waar hij zijn verdere leven graag terugkeert.
Zijn gevoel voor sociale gerechtigheid en het onrecht van het menselijk lijden is de bepalende geestestoestand waarin hij zich in 1885 in Berlijn vestigt. De komende vier jaar woont hij in de villa Lassen in Erkner net ten zuidoosten van de Duitse hoofdstad. Drie zonen worden geboren. De jaren in Erkner zijn bepalend in de literaire vorming van Hauptmann. De Duitse naturalistische stroming ontstaat.
Van beslissende invloed op de nieuwe Duitse literatuurstroming zijn het Franse naturalisme, de interesse voor wetenschap en het afwijzen van de traditionele religie en filosofie die tot nogtoe gemeengoed was. De Duitse zoalist en literatuurcriticus Michael Conrad geeft het invloedrijke literair tijdschrift ‚Die gesellschaft’ uit. Conrad is de spil van de naturalistische literatuurstroming.
Grondlegger Duitse Naturalisme
Hauptmann is in de Duitse literatuurgeschiedenis één van de grondleggers van het Duitse naturalisme. Hij was een productief toneelschrijver die zich in het begin van zijn schrijversloopbaan vooral richtte op het verbeelden van realistische drama´s. Hauptmann sluit aan bij de belangrijkste literaire stroming eind 19e eeuw: Het naturalisme.
Hauptmann beschreef de armoede in zijn streek, de belabberde situatie van de armen. Het bij het naturalisme behorende rauwe realisme is als kunstuiting vooral een tegenreactie op de daaraan voorafgaande Romantiek. Het naturalisme vindt vooral in de literatuur haar weg naar buiten. De protagonisten worden geportretteerd in hun eigen milieu. Naturalistische auteurs zien zichzelf als koele observatoren van menselijk leed. Ondergang, aftakeling, mislukking: Dat zijn de onderwerpen van het naturalisme.
Tot Hauptmann´s bekendste werken behoren Vor Sonnenaufgang(1889) Die Weber(1893) Der Biberpelz(1893) Florian Geyer(1896) Die versunkene Glocke (1896) Fuhrmann Henschel (1898) en Die ratten (1911).
Hauptmann´s drama ‚Vor sonnenaufgang’ zorgde voor een groot theaterschandaal in die tijd. Het burgerpubliek voelde zich geshockeerd omdat thema´s als sexualiteit en alcoholisme zonder schroom ten tonele kwamen.
Friedrichshagener kreis en de bohemien
Een toonaangevende literaire schrijver van die tijd is John Henry Makay. Samen met Makay, een Duitse naturalist met Schotse vader, behoort Hauptmann tot de toonaangevende leden van de literaire groepering „Friedrichshagener kreis“, een in Berlijn gecentreerde club van naturalistische dichters en intellectuelen. Deze vooraanstaande intellegentsia propageerden een vitaal leven en idealiseerden de bohemien. De theorieen van Sigmund Freud waren populair bij deze schrijvers/denkers, alsmede anarchistische uitgangspunten. Het drukke stadsleven van Berlijn werd gecontrasteerd door het riante buitenleven in Friedrichshagen.
Het literaire werk van Hauptmann kenmerkt zich door ‘sociale drama´s´: Het hoofdpersonage komt in overeenstemming met het naturalisme, in conflict met zijn kille, rationalistische, omgeving. Zelf heeft de hoofdpersoon een nerveus en overgevoelig gestel, en wordt volledig bepaald door afkomst, milieu en opvoeding. De sympathie van de naturalistische auteur ligt bij die hoofdpersoon, een gevoelige misantroop die dikwijls ten onder gaat en onheil tegemoet gaat.
In 1887 verschijnt de naturalistische studie Bahnwärter Tiel in Die Gesellschaft, het literaire tijdschrift van de invloedrijke uitgever Michael Conrad. Conrad is medeauteur van deze literaire studie.
Die Weber
Het toneelstuk Die Weber (1893) heeft historische wortels in de geboortestreek van Hauptmann. In 1844 speelt zich een opstand onder de wevers af van Silezië in de plaatsjes Kaschbach, LangenBielau en Peterwaldau. Een spontane opstand van de arbeiders tegen hun werkgevers die met militair geweld de kop ingedrukt werd. De Silezische linnenwevers in de 19e eeuw kwamen in opstand tegen de middenklasse. Hauptmann maakt er een aantal studies van in 1891 en dramatiseert de opstand van de wevers tot het toneelstuk. Tot aan de Wevers, is Hauptmann een vooral door Henrik Ibsen beïnvloed toneelschrijver. Met de Wevers produceert Hauptmann het leidende toneelstuk van een literair tijdperk.
Hauptmann´s verdere leven
Gerhart Hauptmann´s klassieke toneelstukken zien tegen het einde van de 19e eeuw het levenslicht, hij is een gevierd schrijver. Dan gaat hij zijn leven verder leiden met de bekende toneelactrice Margarete Marschalk. Vrouw Marie vertrekt naar Amerika met zijn zonen. Hauptmann trekt zich terug uit het hoofdstedelijke schrijversmilieu en gaat weer in Silezie wonen, met zijn nieuwe liefde Margarete. In 1901 gaat hij in huis Wiesenstein in Agnetendorf (Jagniatków) bewonen, het is in opdracht van Hauptmann door architect Hans Grisebach ontworpen. In 1904 is de echtscheiding officieel en trouwt hij met Margarete. Het jonge huwelijk komt meteen onder druk te staan door een affaire van Hauptmann met de zestienjarige Oostenrijks-Russische actrice Ida Orloff.
Na het winnen van de Nobelprijs voor de literatuur in 1912, na de publicatie van zijn toneelstuk de Ratten, legt Hauptmann zich toe op verhalen die geïnspireerd zijn door de Griekse Oudheid en Griekse tragedieschrijvers. Als het op Hauptmann geïnspireerde karakter ‘Mijnheer Peeperkorn’ zien we Hauptmann terug in de monumentale roman die Zauberberg van Thomass Mann (1924).
Hauptmann overleeft de tweede wereldoorlog nog net, Het Duitse Agnetendorf is het Poolse Jagniatków geworden. Na Hauptmann´s overlijden in 1946 komt Huis Wiesenstein leeg te staan. Korte tijd is het in gebruik als Pools weeshuis. In 2001 werd het geopend als het Hauptmann Haus, een museum over leven en werk van nobelprijswinnaar Hauptmann.
Het lichaam van Gerhart Hauptmann wordt ter aarde besteld op zijn zo geliefde eiland Hiddensee in de Oostzee. Zijn vrouw Margarete sterft in 1957. De urn met haar as wordt op Hiddensee in het graf van haar man Gerhart bijgezet in juni 1983.
Bronnenmateriaal: Kindlers Neues Literaturlexikon, Wikipedia, www.gutenberg.org
